Отбасылық психотерапия – отбасын біртұтас ағза ретінде түсіну аясында отбасылық қатынастардың барлық қатысушысына көмек көрсетудің психотерапиялық әдісі. Психолог немесе психотерапевт өз жұмысында психотерапияның бірнеше тәсілі мен әдісін ұштастырып, бірқатар кезеңнен өтеді. Отбасылық психотерапияны отбасының бұрыннан бар немесе өмір сүру барысында туындайтын мәселелерін шешуге бағытталған психологиялық ықпал түрі ретінде қарастыруға болады. Ол бүкіл отбасымен де, жекелеген отбасы мүшелерімен де жүргізілуі мүмкін және аса өзекті. Отбасылық психотерапия барысында мамандар әр нақты отбасылық жағдайды талдап, мәселелерді шешудің қолайлы әдістері мен тәсілдерін таңдайды. Әрине, отбасылық психотерапия саласында жұмыс істейтін мамандар жоғары кәсіби деңгейге ие болуы тиіс.
Отбасылық психотерапияның ұзақтығы бірнеше аптадан, айдан бірнеше жылға дейін өзгеруі мүмкін. Оның ұзақтығы отбасындағы тұлғааралық қақтығыстардың айқындығына, мәселелердің күрделілік дәрежесіне және барлық отбасы мүшелерінің оң өзгерістерге жетуге ынтасына байланысты.
Отбасылық психотерапия сеанстарының жиілігі шешілуі тиіс мәселенің ерекшелігі мен ауырлығына байланысты.
Соңғы екі жылда отбасылық психотерапияға қажеттілік артты және бұл коронавирус пандемиясымен байланысты. Осы уақыт ішінде салдарлары әлі де шешіліп жатқан пандемия кезеңінде туындаған отбасылық мәселелер туралы көптеген зерттеу жүргізілді. Пайда болған әртүрлі мәселелерді еңсеруге дәл отбасылық психотерапияның тәсілдері мен әдістері мүмкіндік бергенін және әлі де беріп отырғанын атап өту керек. Бұл мәселелерге отбасы мүшелерінің өзара әрекетіндегі түрлі психологиялық дағдарыстар, олардың қарым-қатынасындағы мәселелер, тұлғалық мәселелер және т.б. жатады. Пандемия кезінде психологиялық мәселелерден бөлек, экономикалық және әлеуметтік мәселелер де туындап, олар табиғи түрде психологиялық мәселелерге ұласты. Мысалы, кейбір зерттеулерден тұрмыстық зорлық-зомбылық, алкоголизм және нашақорлық мәселелерінің күшейгені анық көрінеді. Осы және басқа да көптеген мәселені барлық отбасы өз бетінше шеше алмайды, мұнда отбасылық психотерапия көмекке келеді.
Отбасылық психотерапия аясында нашақорлыққа немесе алкоголизмге шалдыққандардың туыстарына көмек көрсетілуі мүмкін
Отбасылық психотерапия кезеңдері
Отбасылық психотерапияда төрт кезең бөлінеді:
- Диагностикалық кезең немесе отбасылық диагноз қою кезеңі;
- Отбасылық қақтығысты жою кезеңі;
- Қайта құру кезеңі;
- Қолдау кезеңі.
Бірінші кезеңде әр отбасы мүшесінің жеке тұлғалық қасиеттерін ескере отырып, бұзылған отбасылық қатынастардың түрі анықталады. Диагноз психотерапевттің отбасымен жұмысқа қосылу үдерісінде қойылады. Оның ерекшелігі – барлық кезеңде қадағаланып, психотерапиялық әдістемелер мен техникаларды таңдауды айқындайды.
Екінші кезеңде психотерапевтпен немесе психологпен жұмыс нәтижесінде отбасылық қақтығыстың себептері анықталып, түсіндіріледі және оған қатысқан әр отбасы мүшесімен эмоциялық жұмыс арқылы шешіледі. Психолог немесе психотерапевт қақтығыстың барлық қатысушысына бір-бірін түсінуді, барлық отбасы мүшесіне түсінікті тілде сөйлеуді үйретеді. Отбасылық психотерапияның осы кезеңіндегі негізгі психотерапиялық әдістер: директивті емес психотерапия (қандай да бір қатаң ережелердің болмауы) және отбасы мүшелерінің бір-біріне ықпал етуінің арнайы әзірленген әдістері. Директивті емес психотерапияға мысал ретінде ойынды келтіруге болады, ол балалармен жұмыста ең тиімді.
Үшінші, отбасылық қатынастарды қайта құру кезеңінде отбасының өткір әрі өзекті мәселелері топта талқыланып, шешу жолдары іздестіріледі, яғни қақтығыс тікелей шешіліп, ымыра ізделеді.
Қорытынды кезеңде алдыңғы кезеңдерде игерілген рөлдік мінез-құлықтың кеңірек ауқымы мен эмпатиялық қарым-қатынас дағдылары табиғи отбасылық жағдайда бекітіледі. Сондай-ақ осы кезеңде күнделікті нақты өмірге қатысты меңгерілген қарым-қатынас дағдыларын түзету және олар бойынша консультация жүргізіледі.
Кезеңдерді бөліп көрсету қажет, өйткені бұл отбасымен психотерапиялық жұмыс барысында әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолдану ретін негіздеуге мүмкіндік береді.
Отбасылық психотерапия әдістері
Отбасылық психотерапияда ең жиі қолданылатын тәсілдер:
- рефлексиясыз тыңдау;
- сұрақтар арқылы үйрету;
- қайталау;
- қорытынды жасай білу;
- отбасы мүшелеріне, ерлі-зайыптыларға ұғыну және жұмыс істеу мақсатында өздері сезінбейтін ұстанымдары мен мінез-құлық стереотиптерін ұсыну;
- рөлдерді ойнап көрсету және т.б.
Отбасылық психотерапияның негізгі бағыттары:
- отбасылық психоаналитикалық терапия;
- отбасылық жүйелі психотерапия;
- стратегиялық отбасылық психотерапия;
- отбасылық мінез-құлық психотерапиясы;
- отбасылық коммуникативтік психотерапия;
- ерлі-зайыптылар психотерапиясы.
Отбасылық психоаналитикалық терапия
Отбасылық психоаналитикалық терапияның негізгі мақсаты – психотерапияға қатысушылардың тұлғасын бір-бірімен өткеннің бейсаналық қатынастарына емес, қазіргі шындыққа сүйенетін тұтас, салауатты тұлғалар ретінде әрекеттесе алатындай өзгерту. Мұнда конфронтация, кларификация (әрекеттердің дұрыстығына ішкі сенімділік сезімі), тәжірибені түсіндіру және қайта өңдеу, «еркін ассоциациялар» техникасы (бейсаналықты зерттеудің психоаналитикалық рәсімі), коммуникативтік қабілеттерді жақсарту техникалары, бақылау және т.б. қолданылады.
Отбасылық жүйелі психотерапия
Қазіргі уақытта отбасылық жүйелі психотерапия отбасылық психотерапияның ең перспективалы әрі тиімді бағыты болып саналады. Жүйелі және стратегиялық отбасылық психотерапияның негізін қалаушы – Милтон Эриксон. Илья Пригожиннің жалпы жүйелер теориясының қағидалары бұл бағыттың дамуына айтарлықтай ықпал етті, ал оның ірі өкілдері – Клу Маданес, Сальвадор Минухин және т.б. Мұнда отбасы қалыптасқан байланыстар мен қатынастарды сақтауға және дамытуға ұмтылатын тұтас жүйе ретінде қарастырылады (ықпал ету нысаны – бүкіл отбасы). Өз даму барысында отбасы заңды дағдарыстардан өтеді: некеге тұру, ата-ана отбасыларынан бөліну, жүктілік, баланың тууы, баланың мектепке дейінгі және мектеп мекемелеріне баруы, мектепті бітіруі және өмір жолын таңдауы, ата-анадан бөлінуі, ата-ананың зейнетке шығуы және т.б. Дәл осы кезеңдерде отбасы туындаған мәселелерді қолда бар тәсілдермен шеше алмай қалып, бейімделу реакцияларын өзгерту, күрделендіру қажеттілігі туындайды. Жұмыстың негізгі тәсілдері: психотерапевттің отбасымен бірігуі, психотерапиялық сұранысты тұжырымдау, отбасылық қатынастарды қайта құру, ажырау, яғни психотерапияны аяқтау.
Стратегиялық отбасылық психотерапия
Стратегиялық отбасылық психотерапия «мәселе шешуші» немесе «қысқа» деп те аталады. Бұл тәсілдің негізгі мәні – мәселелерді шешу стратегиясын әзірлеу. Ол мәселені тұжырымдау әдісі ретінде ұқсастықты қолданады. Бұл бағыттың айрықша белгісі – клиенттің мәселесін шешуге мүмкіндік беретін стратегияны әзірлегенде психотерапевттің немесе маманның өзіне алатын жауапкершілігі. Маман әрдайым клиент мәселесін шешуді көздейтін нақты мақсат қояды. Мұнда әрбір жеке, ерекше мәселеге стратегия жоспарланады. Бұл терапия клиентті таңдау алдына қоятын мәселелерге шоғырланады, ал маман клиент мәселесінің шешілу барысы мен шешіміне ықпал ете алатын араласу стратегиясын әзірлеуі тиіс.
Отбасылық мінез-құлық психотерапиясы
Отбасылық мінез-құлық психотерапиясы – ең танымал әдістердің бірі, өйткені ол қарапайым әрі үнемді, дегенмен терапиялық өзгерістер көбіне қысқа мерзімді немесе толық емес болады. Мұндағы негізгі қағидат – мінез-құлықты салдарымен бекіту. Осыдан мінез-құлық үлгісі немесе сызбасы ең қолайлы салдарлар туындайтын жағдайлардан басқа барлық жағдайда өзгерістерге қарсы тұратыны шығады. Ең жиі қолданылатын техника – әртүрлі мінез-құлық тренингтері. Психотерапия маманның ықпал ету нысанының (клиенттің) мәселенің мәні мен оны шешудің ықтимал жолдары туралы түсініктерін қайта тұжырымдауынан басталады.
Отбасылық коммуникативтік терапия
Отбасылық коммуникативтік терапия коммуникация немесе қарым-қатынас тәсілдерін өзгертуге негізделген. Оның негізгі тәсілдері: отбасындағы қарым-қатынас жолдарын талдау және түсіндіру, отбасы мүшелеріне анық әрі түсінікті коммуникация ережелерін үйрету, қарым-қатынаста әртүрлі тәсілдер, амалдар мен ережелерді қолдану. Отбасылық психотерапияның бұл түрі аса тиімді әдіс болып саналмайды, бірақ ол да қолданылады.
Ерлі-зайыптылар психотерапиясы
Ерлі-зайыптылар психотерапиясы – отбасылық жұпқа бағытталған, дағдарысты жағдайлар мен отбасылық қақтығыстарды еңсеруге көмектесетін және жеке әдіс ретінде де, отбасылық психотерапия кезеңі ретінде де қолданылатын психотерапия. Мұнда жұмыс маман қабылдауына келген серіктестердің бірімен немесе ерлі-зайыптылар жұбымен жүргізіледі. Ерлі-зайыптылар психотерапиясындағы ең кең тараған тәсілдер:
- мінез-құлықтық;
- гуманистік;
- динамикалық.
Балалар мен жасөспірімдерге арналған отбасылық психотерапия
Отбасылық психотерапия балалармен және жасөспірімдермен жұмыста да аса сұранысқа ие. Жұмыста аталған барлық бағыттар мен тәсілдер, сондай-ақ сол бағыттар аясындағы әртүрлі тренингтер қолданылады. Балалармен және жасөспірімдермен жұмыстағы сұраныс бала психикасының енді дамып келе жатқанына әрі өте нәзік екеніне және отбасындағы барлық дағдарыс пен қақтығыстың ең алдымен балаларға әсер ететініне байланысты. Психотерапия, психотерапевтпен жұмыс балаға осы дағдарыстар мен қақтығыстардың бәрін жеңілірек еңсеруге мүмкіндік береді.
Жасөспірімдерге келсек, мұнда да отбасылық психотерапия өте маңызды: психика әлі дамып жатыр, ол тұрақсыз, бұған жасөспірімдік дағдарыс қосылады. Осының бәрі жасөспірім жалғыз өзі шеше алмайтын әртүрлі мәселелерге әкеледі. Мұнда отбасыға да, жасөспірімге де психотерапияның әдістері мен тәсілдері көмекке келеді.
WhatsApp
Telegram