Фобия («қорқыныштар») деген не?
Фобия термині (грек тілінен «қорқыныш») негізінде бақылауға келмейтін, иррационалды (қисынға бағынбайтын) қорқыныш немесе белгілі бір жағдайда не белгілі бір нысанды күткенде туындайтын тұрақты мазасыздық жататын симптомды білдіреді.
Фобия алты айдан астам уақыт сақталатын қорқыныштың тез пайда болуымен сипатталады. Адам жағдайдан (нысаннан) қашу үшін бар күшін салады және бұл әрекеттер ықтимал қауіптің деңгейінен әлдеқайда асып түседі. Жағдайдан қашу мүмкін болмаса, адам елеулі күйзелісті бастан кешіреді.
Әртүрлі статистикалық мәліметтер бойынша, фобияның ерекше түрлерінен Батыс елдеріндегі адамдардың шамамен 6—8 %-ы және Азия, Африка мен Латын Америкасындағы адамдардың 2—4 %-ы зардап шегеді. АҚШ-та фобияның таралуы халықтың шамамен 7 %-ын құрайды.
Біздің ойымызша, назар аударарлық жайт — әйелдерде фобиялар ерлерге қарағанда шамамен екі есе жиі кездеседі. Әдетте бұл симптом 10-нан 17 жасқа дейін тіркеле бастайды. Жас ұлғайған сайын фобиядан зардап шегетін адамдар саны біртіндеп азаяды.
Қазіргі уақытта адамның фобиясының болуы мен өзіне бағытталған агрессиялық (суицидтік) мінез-құлық қаупінің жоғарылығы арасында тығыз байланыс бар екенін дәлелдейтін деректер бар.
Фобия түрлері
Шартты түрде барлық фобиялар ерекше (нақты), әлеуметтік фобияларға және агорафобияға бөлінеді. DSM-5 (Психикалық бұзылыстарды диагностикалау және статистикалық есепке алу жөніндегі нұсқаулық) мәліметтеріне сәйкес барлық фобиялар мазасыздық бұзылысының әртүрлі кіші түрлері ретінде қарастырылады.
Ерекше фобияларға нақты нысандардың немесе әлеуметтік жағдайлардың алдында пайда болатын қорқыныштар жатады. Мұндай жағдайлар қимыл-қозғалыс мазасыздығымен немесе паника ұстамаларымен қатар жүреді. Нақты фобиялардың кемінде төрт негізгі санаты бар:
- жануарлардан қорқу,
- табиғи ортадан қорқу,
- белгілі бір жағдайдан қорқу,
- қаннан, инъекциядан және жарақаттан қорқу.
Агорафобия немесе ашық кеңістіктен қорқу таныс «қауіпсіз» аймақтан шығудан қорқумен және паника ұстамаларымен сипатталады. Қорқыныш әлеуметтік агорафобияға, жұқпа жұқтырудан (микробтардан) қорқуға немесе көшеде болған жарақатқа байланысты жарақаттан кейінгі күйзелістік бұзылысқа да байланысты болуы мүмкін.
Әлеуметтік фобия кезінде адам айналасындағылар өзін айыптауы мүмкін жағдайдан қорқады. Бұл қорқыныштар қорқыныш нысанына қандай да бір түрде байланысты психологиялық жарақаттаушы жағдайдан туындауы мүмкін.
Фобиялар ауырлық дәрежесіне қарай да бөлінеді: қорқыныш туғызатын нысанның немесе жағдайдың әсерінен адам аздап қана мазасызданатын жеңіл түрлерінен бастап, айқын паникалық қорқыныш ұстамалары болатын шартты түрде ауыр түрлеріне дейін.
Адамдардың көбі қисынсыз қорқыныштан зардап шегетінін түсінеді, бірақ өзінің паникалық реакциясын жеңе алмайды. Олар айқын бас айналу ұстамаларын, қуықты немесе ішекті бақылаудың әлсіреуін, жиі әрі үстірт тыныс алуды, ауырсыну мен ентігу сезімін жиі айтады.
Пациентте өлімнен немесе есінен айырылудан қорқу пайда болуы мүмкін паникалық шабуылдар мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді.
Фобияны емдеу
Пациент медициналық көмекке жүгінгенде, алғашқы кезеңде фобия мен еріксіз мазалайтын қорқыныштардың бар-жоғын ажырату үшін саралау диагностикасы жүргізіледі. Фобия кезінде белгілер қорқыныш нысанының немесе себебінің өзі болғанда пайда болса, еріксіз мазалайтын қорқыныштарда нысанмен кездесу туралы ойдың өзі пациентті алаңдатады, тіпті оған қорқыныш нысандары елестеуі де мүмкін.
Фобияны емдеудің ең кең таралған тәсілі — релаксация әдістерімен бірге пациентті қорқыныш нысанына біртіндеп «жақындататын» когнитивті-мінез-құлықтық психотерапия. Алайда бұл әдіс психотерапевт нақты пациенттің қорқынышының себебі мен нысанын дәл анықтағаннан кейін қолданылады.
Қазіргі кезеңде бір ғана жайт нақты белгілі. Фобияның ерекше түрлерін емдеу тек психотерапия көмегімен жүргізілуі керек, өйткені бұл жағдайда дәрілік препараттар пайдасыз ғана емес, тіпті қауіпті.
Әлеуметтік фобия мен агорафобия, керісінше, көбіне психотерапия мен дәрілік емді үйлестіру арқылы емделеді: әртүрлі топтағы антидепрессанттар, қысқа курстармен бензодиазепиндер және бета-блокаторлар қолданылады.
WhatsApp
Telegram