Нашақорлықтың алдын алу «Нарко-стоп»
Нашақорлықтың алдын алу «Нарко-стоп» — есірткі қолданудың таралуына қарсы ауқымды іс-шаралар мен науқандарды білдіретін ұғым. Олардың мақсаты — есірткі қолдануды басталмай тұрып болдырмау және жекелеген қолданушыларды қолдануды тоқтатуға ынталандыру.
Қазіргі кезеңде есірткі мен алкогольге тәуелділік мәселесі жаһандық ауқымға жетті және көп қырлы сипатқа ие. Бұл медициналық қана емес, әлеуметтік әрі құқықтық мәселе де.
Негізгі осындай шараларды талдау елдердің көпшілігі есірткінің таралуы мен оны медициналық емес мақсатта қолданудың алдын алу саясатында екі негізгі бағытты ұстанатынын көрсетеді:
1) есірткінің заңсыз таралуымен және заңсыз нарығымен батыл әрі қатаң күресу;
2) нашақорлықтан зардап шегетін адамдарға көзқарасты өзгерту, оларды ерік-жігері жоқ адамдар ретінде емес, емдеуді қажет ететін ауыр созылмалы ауруы бар адамдар ретінде қабылдау.
«Нарко-стоп» нашақорлықтың алдын алу шараларының негізгі құрамдасы — тәуелділіктің дамуын болдырмау. Алдын алу — аурулардың туындауын ескертуге және болдырмауға бағытталған шаралар, сондықтан олар ауру дамығанға дейін жүргізілуі керек. Осылайша алдын алу жұмысы мына мақсаттарға жетуге бағытталады:
- мінез-құлықтық және тұлғаішілік қауіп факторларын өзгерту және азайту;
- қоршаған ортаның қауіп факторларын жою және төмендету;
- тұлғалық ерекшеліктерді қорғаныш факторлары ретінде күшейту;
- денсаулықты сақтауға ықпал ететін қолайлы орта жағдайларын жасау.
Нашақорлықтың алдын алудың қандай түрлері бар?
Әдетте «Нарко-стоп» шаралары мектептерде іске асырылып, дәл бастапқы алдын алуға бағытталады. Мұндай бағдарламаларды іске асырудың әртүрлі тәсілдері бар. Мысалы, белгілі бір уақытқа дейін есірткі туралы ішінара ақпарат беруге және психобелсенді заттарды қолданудың жағымсыз салдарын көрсететін қорқыту стратегияларына негізделген ақпараттық бағдарламалар танымал болды. Ақпараттық бағдарламалар психобелсенді заттарға тәуелділік туралы білім деңгейін арттыруға бағытталғанымен, мінез-құлықты өзгертуге бағытталмаған.
Соңғы уақытта тұрақты мінез-құлық пен түрлі дағдыларды қалыптастыруға бағытталған нашақорлықтың алдын алу бағдарламаларына көп көңіл бөліне бастады (мысалы, әлеуметтік қысымға қарсы тұру тренингі; бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалына қарсы «екпелер», «Өмірлік дағдылар тренингі», «Өзіне сенімділік тренингі»). Жалпы бұл тәсіл жасөспірімдердің әртүрлі әлеуметтік ықпалдарға, соның ішінде есірткі қолдануға төзімділігін арттыруға бағытталған.
Есірткіге балама қызметке негізделген тәсілдер де бар. Бұл тәсіл есірткі мен алкоголь қолдануға балама мәнді қызметтің есірткі мен алкогольге тәуелділік дамуы жағдайларының таралуын азайтуға ықпал ететінін атап көрсетеді.
Құрдастарды тартуға негізделген стратегиялар бар. Бұл жағдайда жастар мұғалімге немесе басқа ересектерге, мысалы дәрігерлерге толығымен сүйенбей, оқудың белсенді қатысушысына өздері айналады. Құрдас көшбасшылар — жолдастарымен жасты немесе сәл үлкен жастар. Оларды сыныптастары және/немесе мұғалімдері оң рөлдік үлгі ретінде таңдап, алдын алу бағдарламасын жүргізуге көмектесуі үшін арнайы оқытады. Құрдас көшбасшылар алдын алу бағдарламаларын бейімдеуге көмектесіп, олардың тиімділігін арттырады деп есептеледі.
Сондай-ақ соңғы уақытта алкоголь мен басқа есірткілерді қолданудың алдын алуға отбасын тартуға негізделген бағдарламалар кеңінен танымал бола бастады.
Мектептен тыс «Нарко-стоп» нашақорлықтың алдын алу
«Нарко-стоп» нашақорлықтың алдын алу науқандары мектептегі шаралармен шектелмейді, жалпы қоғамға бағытталған стратегиялар да бар. Мысалы, кейбір стратегиялар алкоголь мен темекінің қолжетімділігін азайтуға бағытталған. Зерттеулерге сәйкес, олардың қолжетімділігі жастар үшін ең күшті қауіп факторы болып табылады. Қолжетімділікті шектеу мақсатында алкоголь мен темекі сатуды реттейтін саяси, экономикалық және коммерциялық шаралардың кең ауқымы қолданылады.
«Нарко-стоп» бағдарламалары біріктірілуі мүмкін. Мысалы, есірткі қолданудың алдын алу саласындағы кейбір стратегиялар алдын алудың тиімділігін кеңейтіп, күшейту үшін мектеп бағдарламаларын, құрдастарды, отбасын және/немесе қоғамды тартуды қамтитын кешенді тәсілдерді пайдаланады.
Нашақорлықтың алдын алу қаншалықты тиімді?
Кейбір ғалымдардың пікірінше, тәуелділіктің дамуын болдырмаудағы тиімді тәсілдердің бірі — «Өмірлік дағдылар тренингі» және алдын алуға отбасын тартуды көздейтін бағдарламалар. Басқалары біріктірілген бағдарламалар екі есе жоғары әсер береді деп санайды.
Есірткіге және басқа психобелсенді заттарға тәуелділік — себептері біркелкі емес әрі емдеуге қиын көнетін биопсихоәлеуметтік ауру. Сондықтан бұл аурудың алдын алудың ерте шаралары туралы орынды сұрақ туындайды. Қазіргі уақытта бүкіл әлемде нашақорлықпен күрес әртүрлі алдын алу үлгілерін қолдану арқылы жүргізіледі. Олардың құрылымы жекелеген елдер мен өңірлердің нақты жағдайларына байланысты. «Нарко-стоп» бағдарламалары медициналық-психологиялық, педагогикалық стратегияларды ғана емес, мемлекет саясатын да қамтиды.
WhatsApp
Telegram