Астанада компьютерлік тәуелділікті емдеу

Компьютерлік тәуелділік дегеніміз не?

Интернетке тәуелділік деп те аталатын компьютерлік тәуелділік — компьютерді немесе интернетті күнделікті өмірге кедергі келтіріп, әлеуметтік оқшаулану, ұйқының бұзылуы және жұмыстағы не мектептегі үлгерім мәселелері сияқты жағымсыз салдарға әкелетіндей дәрежеде шамадан тыс әрі өзін тоқтата алмай пайдалану. Бұл мінез-құлыққа байланысты тәуелділік болып саналады және ойын ойнау, әлеуметтік желілерді пайдалану және интернеттегі құмар ойындар сияқты әрекеттерді қамтуы мүмкін.

Қазіргі әлемде адам қызметінің қандай да бір саласын компьютерлік технологияларсыз елестету қиын. Сонымен бірге компьютерлер жеке пайдалануға, соның ішінде уақытты жағымды өткізуге де қолжетімді болды, бұл адамның компьютер алдында өткізетін уақытының едәуір артуына әкелді. Осыған байланысты кейбір адамдарда компьютерді пайдалану кезінде тәуелділіктің басқа түрлерінде байқалатын мінез-құлыққа өте ұқсас мінез-құлық қалыптасатыны анықталды. Сондықтан қолданысқа «компьютерлік тәуелділік» немесе «интернетке тәуелділік» термині енді; әсіресе интернеттің қарқынды дамуымен бұл ұғым кеңінен талқылана бастады.

Қазіргі уақытта ғалымдар бұл құбылыс жөнінде әлі де пікірталас жүргізуде. Біреулері компьютерге тәуелділікті, мысалы, алкогольге немесе есірткіге тәуелділік сияқты дербес бұзылыс деп санайды, ал басқалары мұны обсессивті-компульсивті бұзылыс секілді басқа психикалық аурудың көрінісі болуы мүмкін деп есептейді. Осындай пікір қайшылықтарына қарамастан, компьютерлік технологияларды шамадан тыс пайдаланумен байланысты психикалық мәселелердің болуы жалпы мойындалған факт болып табылады.

Адамда компьютерлік тәуелділік бар екенін қалай түсінуге болады

Компьютерге тәуелділіктің қалыптасуын көрсетуі мүмкін бірнеше тән белгіні бөліп көрсетуге болады.

• Компьютерді пайдалану кезінде өзін жақсы сезіну мен кінә сезімінің қатар жүруі.
• Компьютер алдында өткізетін уақытты шектеуге бағытталған сәтсіз әрекеттер.
• «Уақыт сезімін» жоғалту. Адам компьютер алдында отырып уақыттың қалай өткенін байқамайды.
• Компьютер алдында уақыт өткізу үшін достарын, отбасын және/немесе міндеттерін елемеу.
• Адамның компьютер алдында өткізген уақыты туралы жиі өтірік айтуы.
• Компьютермен жұмыс істеу уақыты қысқарғанда немесе үзілгенде мазасыздану, ашулану.
• Компьютерді «тыныштандыратын құрал» ретінде пайдалану.
• Компьютер алдында өткізілген уақыттың салдарынан оқуда/жұмыста қиындықтардың туындауы.
• Компьютерге отыратын сәт туралы жиі ойлау және оны асыға күту.

Компьютерлік тәуелділік дене денсаулығына да әсер етуі мүмкін. Жиі кездесетін асқынуларға мыналар жатады:

• Білезік өзегінің синдромы (қолдағы ауырсыну, ұю және ашыту сезімі білекке, шынтаққа және иыққа таралуы мүмкін).
• Көздің құрғауы немесе көру мүшесіне күш түсуі.
• Арқа мен мойынның ауыруы.
• Қатты бас ауруы.
• Ұйқының бұзылуы.

Компьютерлік тәуелділікке қандай себептер әкелуі мүмкін

Қазіргі уақытта адамдардың барлығы дерлік компьютерлік технологияларды пайдаланғанымен, кейбір адамдар тәуелділіктің қалыптасуына анағұрлым осал келеді. Әдетте бұл — жалғызбасты, ұяң адамдар. Бұдан бөлек, өзін-өзі бақылау дағдыларының болмауы, шынайы өмірге қанағаттанбау, жүзеге аспаған өмірлік қажеттіліктердің орнын толтыруға ұмтылу компьютерлік тәуелділіктің қалыптасу қаупін арттыруы мүмкін. Психикалық бұзылыстардың, атап айтқанда депрессияның болуы осы тәуелділіктің дамуындағы маңызды фактор болып табылады.

Компьютерлік тәуелділіктің түрлері

Компьютер — қызметтің көптеген түрін орындауға және түрлі ойын-сауық мазмұнын ұсынуға мүмкіндік беретін көпфункциялы құрылғы. Сонымен қатар, соңғы уақытта функционалдық мүмкіндіктері кәдімгі компьютерлерден кем түспейтін көптеген қосымшалары бар смартфондарды пайдалану кеңінен таралған. Сондықтан компьютерлік тәуелділіктің түрлері де көп болуы мүмкін. Төменде ең жиі кездесетіндері берілген:

Компьютерлік ойындар

Шынайы бейнеграфикасымен және әртүрлі қажеттілікті қанағаттандыру мүмкіндігімен тартымды бейнеойындардың көптеген түрі бар; олар көбіне шынайы өмір мен ойын әлемінің арасындағы шекараны жояды. Соның нәтижесінде адам осындай ойындарға толығымен беріліп кетеді.

Онлайн сатып алулар

Сатып алуға деген кез келген қажеттілікті дерлік үйден шықпай-ақ қанағаттандыруға болады. Адамдар киімнен бастап автомобильге дейін барлығын дерлік бірнеше рет шерту арқылы сатып ала алады, бұл көбіне сауда жасауға әуестікке және негізсіз қаржылық шығындарға әкеледі.

Әлеуметтік желілер

Интернет Facebook және Twitter, Instagram және TikTok сияқты көптеген әлеуметтік желіге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Адамдар көп лайк, жазылушы және репост жинауға ұмтылады, мұны өздерінің құндылығы мен өзгелердің ықыласының дәлелі деп қате қабылдайды. Өз аккаунттары мен достарының аккаунттарын бақылау, сондай-ақ әлеуметтік желілердегі ойын-сауық күніне бірнеше сағатты алуы мүмкін.

Интернетті мақсатсыз шолу

Адам интернетке нақты мақсатсыз кіргеннің өзінде, онда жай ғана «серуендеп» көп уақыт өткізуі мүмкін. Мұндай «серуендер» мақала мен блог оқу, ақпараттық сайттарды қарау сияқты әртүрлі нысанда болуы мүмкін; бұл ретте сайттар, беттер және т.б. арасында жылдам ауысу тән. Осылайша, «бір нәрсені ғана қарай саламын» деп басталған іс ақырында бүкіл күнді алуы мүмкін.

Чаттар мен мәтіндік хабарламалар

Тәуелділіктің бұл түрінде адамдар тек мәтіндік хабарлама арқылы сөйлескенде өздерін жайлы сезінеді. Чатта болсын, құрылғыларындағы басқа мәтіндік хабарламаларда болсын, олар қарым-қатынасын компьютер/телефон экранымен шектейді, бұл шынайы әлеуметтік өмірден оқшаулануға әкеледі.

Өзіңізден компьютерлік тәуелділік белгілерін байқасаңыз, бірнеше ұсыныс

• Компьютерлік тәуелділікті жеңудің алғашқы қадамы — бұл мәселенің бар екенін және оны жеңу үшін шаралар қабылдауға дайын екеніңізді түсіну.
• Компьютер алдында немесе интернетте өткізетін уақытыңызға шектеу қойыңыз. Күн сайын немесе апта сайын компьютерге қанша уақыт бөлгіңіз келетінін анықтап, сол кестені ұстаныңыз.
• Өміріңізге тұрақты дене жаттығуларын немесе компьютерге қатысы жоқ басқа істерді енгізіңіз. Бұл компьютерден көңіл бөлуге және дене әрі психикалық денсаулығыңызды жақсартуға көмектесуі мүмкін.
• Компьютерге қатысты әдеттеріңізді өзгертіп көріңіз. Мысалы, әдетте кешкісін компьютер алдында көп уақыт өткізсеңіз, сол уақытта кітап оқу немесе серуендеу сияқты басқа іспен айналысып көріңіз.
• Компьютерлік тәуелділікті өз бетіңізше жеңе алмасаңыз, емдеу стратегиясын жасауға көмектесетін және сауығу жолында қолдау көрсететін маманға жүгініңіз.

Компьютерлік тәуелділікті емдеу

Компьютерлік тәуелділікті емдеу үшін мамандар психотерапияның әртүрлі әдісін қолдануы мүмкін:

• Мінез-құлық терапиясы. Бұл компьютерлік тәуелділікке әкелуі мүмкін әдеттерді өзгертуге бағытталған терапия түрі. Бұл ретте уақытты бақылау, іс-әрекетті жоспарлау, босаңсу тәсілдері және басқа да әдістер қолданылады.
• Жеке және топтық терапия. Бұл тәсілдің мақсаты — пациентке компьютерлік тәуелділігінің негізінде жатқан себептерді түсінуге көмектесу және оған эмоциялары мен мінез-құлқын басқарудың әртүрлі жолын үйрету.
• Отбасылық терапия. Компьютерлік тәуелділік отбасындағы қарым-қатынасқа әсер етсе, мамандар бүкіл отбасы мәселені жақсырақ түсініп, оны басқаруды үйренуі үшін отбасылық терапия ұсынуы мүмкін.

Компьютерлік тәуелділіктің әр жағдайы бірегей, сондықтан емдеу әдістері пациенттің жеке қажеттіліктері мен ерекшеліктеріне қарай өзгеруі мүмкін.