Невроз дегеніміз не

«Невроз» (невротикалық бұзылыс) термині бұрын әртүрлі психологиялық жарақаттар (жедел немесе созылмалы) аясында туындайтын жоғары жүйке қызметі бұзылыстарының тұтас тобын білдірген.

Бұл бұзылыстардың клиникалық көрінісі негізінен ақыл-ой және физикалық жұмыс қабілетінің транзиторлық (уақытша) төмендеуімен қатар жүретін астениялық, жабысқақ немесе истериялық көріністерден тұрады. Осы түрдің негізгі ерекшеліктерінің бірі – психикалық қызметте сапалық өзгерістер белгілерінің болмауы.

Қалай болғанда да, невротикалық бұзылыстардың пайда болуының негізгі себебі – қандай да бір жанжалдың (сыртқы немесе ішкі сипаттағы) болуы немесе психологиялық жарақаттың қалыптасуына ықпал ететін жағдайлар (күйзеліс не ұзақ зияткерлік немесе эмоциялық шамадан тыс ширығу).

Біздің ойымызша, невроздың жан-жақты анықтамасы болмаса да, невроз ұғымын психоздардан нақты ажырату керек. Оларды ажыратудағы негізгі айырмашылық – невротикалық бұзылыстарда өз ауруына сыни көзқарастың және өз әрекеттерін басқару қабілетінің сақталуы.

Қазіргі кезде невротикалық бұзылыстар Аурулардың халықаралық жіктемесінде (АХЖ-10) психикалық бұзылыстардың «Невротикалық, күйзеліске байланысты және соматоформалық бұзылыстар» бөлімінде (тобында) көрсетілген (F40—F48 кодтары).

Солтүстік Америка мамандары «невроз» немесе «невротикалық бұзылыс» терминін қолданбайды, ол Психикалық бұзылыстарды диагностикалау және статистикалық есепке алу жөніндегі нұсқаулықтан алынып тасталған.

Невроздарды ажырату өлшемдері:

• ауру көріністерінің пайда болуы мен декомпенсациясында психогендік факторлардың негізгі рөл атқаруы;
• психикалық бұзылыстардың қайтымды сипаты;
• психоздық белгілердің, ақыл-ой кемістігінің, тұлғаның үдемелі өзгерістерінің болмауы;
• психопатологиялық көріністер мен сезімдердің науқас үшін аса азапты сипаты;
• науқастың өз жағдайына сыни көзқарасының сақталуы.

Невроздардың психикалық белгілері

• Эмоциялық жайсыздық;
• Жасқаншақтық;
• Қарым-қатынастағы мәселелер.
• Өзін барабар бағаламау: төмен немесе жоғары бағалау.
• Үрейді, қорқынышты, «бір нәрсені алаңдап күтуді», фобияларды жиі сезіну; паникалық шабуылдар, паникалық бұзылыс болуы мүмкін.
• Құндылықтар жүйесінің, өмірлік тілектер мен қалаулардың, өзі, басқалар және өмір туралы түсініктерінің белгісіздігі немесе қайшылығы.
• Көңіл күйдің тұрақсыздығы, оның жиі және күрт өзгеруі.
• Ашушаңдық.
• Күйзеліске жоғары сезімталдық — адамдар болмашы күйзелістік оқиғаға торығумен немесе агрессиямен жауап береді.
• Жылауықтық.
• Өкпешілдік, жанының тез жаралануы.
• Үрейшілдік.
• Психологиялық жарақаттаушы жағдайға байланып қалу.
• Жұмыс істеуге тырысқанда тез шаршау — жад, зейін, ойлау қабілеттерінің төмендеуі.
• Қатты дыбыстарға, жарыққа, температураның өзгеруіне сезімталдық.
• Ұйқы бұзылыстары: шамадан тыс қозудан ұйықтау жиі қиын болады; ұйқы үстірт, мазасыз, жеңілдік әкелмейді; таңертең жиі ұйқышылдық байқалады.

Невроздың физикалық белгілері:

• Бастың, жүректің, іш аймағының ауыруы.
• Жиі шаршау сезімі, тез қажу, жалпы жұмыс қабілетінің төмендеуі.
• Паникалық шабуылдар, қысым ауытқуынан бас айналу және көздің қарауытуы.
• Вестибулярлық аппараттың бұзылыстары: тепе-теңдікті сақтау қиындығы, бас айналу.
• Тәбеттің бұзылуы (шамадан тыс жеу; жеткіліксіз тамақтану; аштық сезімі болса да, тамақтанғанда тез тою).
• Ұйқы бұзылыстары (ұйқысыздық): ұйықтаудың қиындауы, ерте ояну, түнде ояну, ұйқыдан кейін тыныққандық сезімінің болмауы, қорқынышты түстер.
• Денелік ауырсынуды психологиялық сезіну (психалгия), ипохондрияға дейін өз денсаулығына шамадан тыс алаңдау.
• Вегетативтік бұзылыстар: тершеңдік, жүрек қағуы, артериялық қысымның ауытқуы, асқазан жұмысының бұзылуы, жөтел, жиі несеп шығаруға шақыру, сұйық нәжіс.
• Кейде — либидо мен потенцияның төмендеуі.
• Сөйлеу кемістіктері (тұтығу).

Неврозды емдеу

Невротикалық бұзылыстарды емдеу психотерапияны, қажет болса психофармакотерапияны қолдануды қамтиды. Көбіне әртүрлі топтағы антидепрессанттар мен транквилизаторлар қолданылады, олар, әдетте, пациенттің жағдайын жеңілдету үшін курспен тағайындалып, қосалқы сипатта болады.

Когнитивтік-мінез-құлықтық психотерапия, біздің ойымызша, невротикалық бұзылыстарды емдеуде негізгі рөл атқаруы тиіс, өйткені бұл тәсілде пациент бейімделуді немесе кейін үрей сезімі төмендейтін жабысқақ ойларды үзу техникасын, сондай-ақ жабысқақ ойлар туындағанда жабысқақ әрекеттерге қарсы тұруды үйрететін жауаптың алдын алу техникасын меңгереді.