Жүйкелік булимия — салмақтың артуына жол бермеу үшін өздігінен құсу тудыру, шамадан тыс дене жүктемесі немесе іш жүргізетін не несеп айдайтын дәрілерді қолдану сияқты өтемдік мінез-құлықпен жалғасатын қайталама шамадан тыс тамақтану эпизодтарымен сипатталатын тамақтану мінез-құлқының бұзылысы.
Адамның дене салмағын бақылауға ұмтылуы – өз денсаулығына қамқорлық жасаудың қалыпты көрінісі. Алайда кейде дене салмағын бақылау патологиялық сипат алып, тамақтану мінез-құлқы бұзылысының әртүрлі түріне айналады. Осындай түрлердің бірі – көбіне жас әйелдерде кездесетін жүйкелік булимия.
Жүйкелік булимия көп мөлшерде тағам қабылдаудың мезгіл-мезгіл қайталанатын ұстамаларымен сипатталады, содан кейін адам осы артық тамақтанудың орнын толтыру үшін ағзасын тазартуға ұмтылады. Бұл әртүрлі жолмен жүзеге асуы мүмкін (әдейі құсу тудыру, іш жүргізетін және/немесе несеп айдайтын дәрілер қабылдау). Ашықтыру мен дене жүктемесі де қолданылуы мүмкін.
Мұндай шамадан тыс тамақтану эпизодтары күйзелісті жағдайлардан кейін жиі болып, күніне бірнеше рет қайталануы мүмкін. Әдетте, ұстама кезінде адамдар ұстамадан тыс қалыпты тамақтану кезеңдерінде бас тартатын жоғары калориялы тағамдарды қалайды. Ұстама кезіндегі тамақтану көбіне басқа адамдардан жасырын жасалады. Шамадан тыс тамақтану әртүрлі сипатта болуы мүмкін:
- көп мөлшердегі тағамды кенет, ұстама тәрізді жеу;
- адам тоқтаусыз жейтін тұрақты тамақтану;
- түнгі тамақтану.
Булимия кезінде адамдар салмағына немесе дене пішініне үнемі алаңдайды, алайда объективті түрде олардың салмағы көбіне қалыпты, ал мұндай бұзылыста артық салмақ сирек кездеседі. Сондықтан булимияның тән белгілерінің бірі – дене сызбасын қабылдаудың бұзылуы (пациенттер өз денесінің көлемін үлкейтіп қабылдауға немесе жекелеген бөліктерін бұрмалап көруге бейім). Әдетте, өз денесін қабылдау (мысалы, айнаға қарағанда) үрей, қысылу, жиіркеніш сияқты теріс эмоциялық реакциялармен қатар жүреді.
Булимияның қандай зардаптары болуы мүмкін
Жүйкелік анорексиядан айырмашылығы, булимияда дене салмағы күрт төмендемейді, сонымен бірге адамдар, әдетте, өз мінез-құлқын көбірек ұғынып, кінә сезінеді. Булимияның жиі әрі ауыр асқынуларының бірі – минералдық заттардың күрт азаюы түріндегі электролит теңгерімінің бұзылуы. Бұл өз кезегінде бүйрек қызметінің бұзылуына, бұлшықет тонусы мен қозғыштығының айқын төмендеуіне әкеледі және бұлшықет әлсіздігімен, іш қатумен көрінуі мүмкін; кардиомиопатияның (жүрек бұлшықетін зақымдайтын аурулар тобы) дамуы да ықтимал. Құсудан тіс эмалінің зақымдануы жиі байқалады. Шамадан тыс тамақтанудың бір зардабы – асқазанның жыртылуы, ол өте сирек болады, бірақ өмірге қауіп төндіретін асқыну болып табылады.
Булимия басқа психикалық бұзылыстармен жиі қатар жүреді, олардың ең жиілері – депрессиялық және үрейлі бұзылыстар. Үрейлі бұзылыстар арасында әлеуметтік фобия, жалпыланған үрейлі бұзылыс жиі, сондай-ақ жарақаттан кейінгі күйзелістік бұзылыс та кездеседі.
Булимия неліктен пайда болады
Булимияның дамуының негізінде бірнеше фактор жатуы мүмкін.
- Биологиялық және генетикалық факторлар. Зерттеулер булимияның дамуына генетикалық бейімділік бар екенін көрсетті. Туыстары булимиядан немесе тамақтану мінез-құлқының басқа бұзылыстарынан зардап шегетін адамдарда булимияның даму қаупі жоғары. Булимиясы бар адамдарда көңіл күй мен тәбетті реттейтін серотонин және норадреналин сияқты жүйке жүйесінің нейрохимиялық заттарының деңгейі өзгеруі мүмкін. Кейбір зерттеулер булимияны қалқанша безі қызметінің бұзылуымен де байланыстырады.
- Психологиялық факторлар. Булимияға байланысты болуы мүмкін психологиялық факторларға өзін төмен бағалау, үрейшілдік және перфекционизм жатады.
- Сұлулық мұраттарына сай болуға ұмтылу, әлеуметтік салыстыру және топ қысымы сияқты әлеуметтік-мәдени факторлар да булимияның дамуында рөл атқаруы мүмкін.
- Түрлі диеталарды жиі ұстанатын және әртүрлі ашығу тәсілдерін қолданатын адамдарда булимияның даму қаупі жоғары болуы мүмкін.
- Кейбір зерттеулер жыныстық немесе физикалық зорлықты булимия қаупінің артуымен байланыстырады.
Жалпы, жүйкелік анорексияда да, булимияда да тамақтану мінез-құлқы бұзылысының даму себептері бірдей екенін айту қажет. Алайда бірқатар зерттеу булимияда, анорексиядан айырмашылығы, адамның семіздікке байланысты жағымсыз тәжірибесі (мысалы, өзінің немесе ата-анасының артық салмағы) және ата-анасының оның дене пішіні мен салмағына қатысты жиі теріс пікірлері болатынын көрсетеді.
Булимияны емдеу
Булимияны диагностикалау үшін нақты клиникалық диагностикалық өлшемдер қолданылады. Бұдан бөлек, клиникалық-психологиялық диагностика жүргізіліп, оның аясында әртүрлі әдістер: тамақтану стилін анықтайтын күнделіктер, дене пішіні мен салмаққа қатысты дисфункциялық ұстанымдарды анықтайтын сауалнамалар, қатар жүретін психопатологиялық белгілерді диагностикалайтын сауалнамалар қолданылады.
Соматикалық бұзылыстар бар болса, ем кешенді болып, тамақтану мінез-құлқын емдеумен қатар осы бұзылыстарды түзетуді де қамтуы тиіс.
Пациенттердің көпшілігі үшін ең жақсы емдеу әдісі – когнитивтік-мінез-құлықтық терапия. Әдетте, ол 4–5 ай ішінде 16-дан 20-ға дейін сеансты қамтиды. Мұндай психотерапия тамақтану стереотиптерін қайта құруға; дене сызбасын қабылдау бұзылыстары мен дене пішініне қатысты теріс эмоциялық реакцияларды өзгертуге; күйзеліс пен тамақтану мінез-құлқы арасындағы қалыптасқан байланыстарды өзгертуге бағытталған. Дәрі-дәрмекпен емдеу, атап айтқанда, антидепрессанттар қолдану да мүмкін.
Емдеу физикалық күйді (мысалы, электролит көрсеткіштерін) бақылаумен қатар жүруі тиіс. Құсу тудыруды қолданған пациенттерге ауыз қуысының гигиенасы туралы ақпарат беру және тіс дәрігерінің тұрақты кеңестері қажет.
WhatsApp
Telegram