«Эмоциялық қажу» дегеніміз не
Эмоциялық қажу («эмоциялық қажу синдромы») — үдей түсетін эмоциялық сарқылумен сипатталатын жағдай. Ұғымның өзін доктор Герберт Фрейденбергер 1974 жылы енгізген.
Аталған жағдай басқа адамдармен қарым-қатынас саласында тұлғалық өзгерістердің пайда болуына әкелуі мүмкін.
Қазіргі уақытта «қажу синдромы» терминінің (К. Маслач) анықтамасы да бар: ол адамдармен жұмыс істеу кезіндегі эмоциялық шамадан тыс жүктемеге жауап ретінде пайда болған денелік және психикалық сарқылудың белгілі бір күйі ретінде түсіндіріледі.
Синдромдық кешеннің өзі үш құрамдасты қамтиды:
- эмоциялық сарқылу;
- деперсонализация (адамның «тұлғасыздануы»);
- жеке жетістіктердің төмен бағалануы — өз қадір-қасиетін кеміту.
АХЖ-10-да эмоциялық қажу көбіне «Қатты шаршау» (Z73.0) деп белгіленеді.
Қажудың клиникалық көрінісі мына белгілермен сипатталады:
- өз міндеттеріне және жұмыста болып жатқанға немқұрайлылықтың артуы;
- клиенттерге (пациенттерге) де, әріптестерге (қызметкерлерге) де теріс көзқарас;
- өзін кәсіби тұрғыдан қабілетсіз сезіну;
- жұмысқа қанағаттанбау, деперсонализация көріністері;
- өмір сапасының нашарлауы.
Эмоциялық қажудың себептері
Эмоциялық қажудың дамуына әкелуі мүмкін бірнеше себеп бар. Мысалы, бірсарынды, үнемі қайталанатын немесе шиеленісті ырғақпен, эмоциялық жүктемемен байланысты жұмыс. Еңбекақы төмен болса, адамда атқарып жүрген жұмысының пайдасыздығы туралы ойлар пайда болады. Кейбір жағдайларда эмоциялық қажу жарақаттайтын әсерлерге жауап ретінде адамның ерекше психологиялық қорғаныс нысаны болып табылады.
Көптеген зерттеушінің мәліметінше, эмоциялық қажу адамдармен тығыз араласуға мәжбүр мамандарда: дәрігерлерде, педагогтерде, психологтарда, әлеуметтік қызметкерлерде, сондай-ақ менеджерлер мен басшыларда жиі тіркеледі.
Қажуға ең бейім адамдардың психотипі туралы айтқанда, интроверттер деп аталатын адамдардың осы синдромның дамуына бейімділігін ескеру керек.
Эмоциялық қажуды диагностикалау үшін көбіне әртүрлі психологиялық сауалнама қолданылады: «Кәсіби қажу» — америкалық MBI сауалнамасының орыс тіліне бейімделген нұсқасы (Маслач К., Джексон С.). Сондай-ақ Бойко В.В. және Ильин Е.П. сауалнамалары да жиі қолданылады.
Өзіңізден эмоциялық қажуды байқасаңыз не істеу керек?
Эмоциялық қажу синдромынан зардап шегетін адамдарға тиімді көмек көрсету үшін ең алдымен адамның өзінің психологиялық мәселелерін түсінуге ұмтылысы, сондай-ақ өмір салтын, ал кейбір жағдайларда тіпті еңбек жағдайларын өзгерту туралы шешім қабылдауы қажет.
Бастапқы кезеңде эмоциялық қажудан зардап шегетін адамдарға қажудың негізгі белгілерін, сондай-ақ оның сөзсіз салдарын түсіну арқылы мәселені шешудің ықтимал жолдары туралы жалпы түсінік қалыптастыру қажет. Осы білімге сүйене отырып, адамда стресстің дамуына қарсы тұруға ниет және тұлғалық өзгерістерге уәж қалыптасады.
Сондай-ақ әдебиетте эмоциялық қажуды азайтуға ықпал етуі мүмкін өзін-өзі реттеудің негізгі тәсілдері, сондай-ақ жеке өмірлік мағыналардың атқарылатын кәсіби қызмет мағыналарынан алшақтауын еңсеру жолдары жеткілікті егжей-тегжейлі сипатталған.
Қалай болғанда да, біздің ойымызша, айқын эмоциялық қажуы бар адамға білікті маманның көмегі қажет, өйткені өзгеру үдерісі айтарлықтай ұзақ болып, терең тұлғалық күйзелістермен қатар жүруі мүмкін. Әдетте психологтар мен психотерапевттер бұл жағдайды еңсеруге көмектесу үшін қажетті біліктілікке ие. Егер маман мәселенің белгілері аса ауыр екенін байқаса, антидепрессанттар, тыныштандыратын дәрілер, көңіл-күй тұрақтандырғыштары немесе ұйықтататын дәрілерді қамтитын дәрілік терапия тағайындалуы мүмкін.
Астанада Менталдық денсаулық клиникасындағы психолог пен психотерапевт қабылдауының құнын әкімшіден нақтылаңыз.
Жазылу нөмірі: 8 (708) 425-25-57
WhatsApp
Telegram