Астанада шамадан тыс ашушаңдықты емдеу

Шамадан тыс ашушаңдық деген не?

«Шамадан тыс ашушаңдық» термині көбіне белгілі бір адамда невроздар тобына жататын психикалық бұзылыстың немесе неврастенияның болуын білдіреді.

Бұл күй шамадан тыс ашушаңдықпен, айқын шаршағыштықпен және ұзақ ақыл-ой және дене еңбегіне қабілеттіліктің жоғалуымен сипатталады.

Психологияда шамадан тыс ашушаңдық неврастения деп аталады. Бұл ұғымды XIX ғасырда алғаш рет америкалық дәрігер Г. Бирд енгізген. Әдетте неврастения бұрыннан бар психикалық жарақат аясында шамадан тыс қарқынды жұмыс пен физиологиялық тапшылықтардан (созылмалы ұйқы қанбауы, ұйқысыздық, демалыстың болмауы және т.б.) туындайды.

Шамадан тыс ашушаңдықтың себептері

Шамадан тыс ашушаңдықтың пайда болуына ықпал ететін факторлар:

• Босаңси алмау,
• Жұмыста созылмалы шамадан тыс қажу,
• Өмірдегі созылмалы күйзелістік жағдай,
• Зиянды әдеттер (темекі шегу, алкоголь),
• Ұзаққа созылатын созылмалы аурулар,
• Эндокриндік жүйе аурулары,
• Адам ағзасына қажетті заттар тапшы болатын дұрыс тамақтанбау.

Шамадан тыс ашушаңдық қалай көрінеді?

Бұл күйдің негізгі белгілерін атайық:

• Кез келген дыбысқа, адамдардың қозғалысына және т.б. тітіркенумен көрінетін шуға жоғары сезімталдық.
• Өзін-өзі ұстай білудің тез жоғалуы: неврастениясы бар адамдар тез аффектіге беріліп, туған-туыстарына, жақындарына, әріптестеріне және т.б. ашуын төгеді.
• Белсенді зейіннің бастапқы әлсіздігі мен шамадан тыс қажудан жұмыс қабілетінің күрт төмендеуі. Адам қандай да бір істі орындауға зейінін шоғырландыра алмайды. Мақсатты жұмыс істей алмау адамның еңбек өнімділігін едәуір төмендетіп, өз кезегінде ашушаңдығын арттырады.
• Түнгі ұйқының тұрақты бұзылыстары. Күндіз ұйқышылдық болуы мүмкін, ал түнде пациенттің ұйықтап кетуінде тұрақты қиындықтар болады. Ұйқы қысқа, үзік-үзік болып, оянғанда сергектік бермейді. Керісінше, адам ауыр дене еңбегінен кейінгідей өзін «қалжыраған» сезініп, нашар көңіл күймен оянады.
• Айқын бас ауыруы, шүйде тұсының ауырлауы, самай тұстарында басты қысып тұрғандай сезім — «неврастениялық дулыға» немесе басты белдеулеп ауыратын ауырсыну;
• Есте сақтаудың тұрақты төмендеуі.

Шамадан тыс ашушаңдықтың сатылары

Қазіргі уақытта неврастения ұғымының өзіне күмән болғанына қарамастан, менталдық денсаулық мамандары мұндай күйлерді F48 «Басқа невроздық бұзылыстар» (АХЖ-10) бөліміне сәйкес белгілеуді жалғастыруда.

Неврастенияның үш негізгі сатысы бар:

• Гиперстениялық неврастения;
• Ашушаң әлсіздік;
• Гипостениялық неврастения.

Гиперстениялық неврастения — неврастенияның ең жиі кездесетін түрі әрі бірінші сатысы. Ол шамадан тыс ашушаңдықпен және жоғары психикалық қозғыштықпен сипатталады.

Ашушаң әлсіздік

Неврастенияның бұл сатысы — аурудың келесі фазасы. Ол ең алдымен ашушаң әлсіздікпен, яғни шамадан тыс ашушаңдық пен қозғыштықтың тез шаршау және титықтаумен ұштасуымен сипатталады. Кез келген кездейсоқ немесе болмашы жағдайда пациенттерде қысқа, бірақ жиі қайталанатын ашушаңдық серпілістерімен жүретін қозу өршулері байқалады. Бұл күй көбіне абыржушылықпен, бір орында отыра алмаумен және болмашы себептерге де жылағыштықпен қатар жүреді.

Науқаста белсенді зейіннің бұзылуы тіркеліп, алаңғасарлық пен есте қалдыру бұзылыстары пайда болады. Эмоциялық фон күрт төмендеп, көңіл күйдің күрт ауытқуына бейімділік туындайды. Ауыр жағдайда титықтау депрессиясы деп аталатын күй тіркелуі мүмкін: науқастар тұнжыраған, енжар, бәріне немқұрайды болады.

Неврастенияның жиі белгілері — ұйқы мен тәбеттің тұрақты бұзылуы, либидоның төмендеуі. Ас қорыту (кекіру, қыжыл, іш қату) және жүрек-қантамыр саласы (төс артындағы ауырсыну, жүрек тоқтап қалғандай сезім, жүрек соғуының жиілеуі) мәселелері байқалуы мүмкін.

Гипостениялық неврастения

Неврастенияның соңғы сатысында негізгі белгілер — енжарлық, апатия, жоғары ұйқышылдық және жабырқау. Астениялық көріністер невроздық сипаттағы тұрақты көңіл күй төмендеуімен (жылағыштықпен жүретін көңіл күй тұрақсыздығы), сондай-ақ ипохондриямен қатар жүреді.

Шамадан тыс ашушаңдықты емдеу

Неврастенияны емдеу ең алдымен пациенттің еңбек пен демалыс режимін дұрыс қалыптастыруға, теңгерімді тамақтануды таңдауға және шамадан тыс күш түсу мен артық жұмыстың себептерін жоюға бағытталады. Аса қажет жағдайда жұмысын, тіпті қызмет түрін ауыстыру да ұсынылады.

Негізгі ұсынымдардың бірі — жалпы нығайтушы емді, сондай-ақ жеке психотерапияны қолдану.